Tâi-gí ū jī?

這是我的「BlogBlog 同樂會 - 2026 年 7 月」的投稿文章。本月主題是「有趣的小知識或冷門概念」，由劉昕主持。如果你有自己的部落格，歡迎一起來參加！

Ta̍h-ōe-thâu

Tâi-gí ū jī? Ah bô lín pē chit-má siá che sī siáⁿ-hòe = =

Hó, chit phiⁿ soah-kó͘(X

(Góa khah chèng-keng--le.) Ōe kóng tó tńg-lâi, sī án-chóaⁿ tiāⁿ ū lâng kóng Tâi-gí ū ōe bô jī? Oân-á ū put-chí-á chē lâng thâu 1 pái khòaⁿ tio̍h lâng teh siá Tâi-gí—chiū-sī Tâi-bûn—ē kiàn-koài? Ū ê lâng kóng, “Kán! Siá chē siáⁿ-mih óaⁿ-ko. Lín-pē seⁿ ba̍k-chiu hoat ba̍k-bâi to m̄ bat khòaⁿ lâng án-ne siá-jī.” Iā ū lâng ē kóng, “Goán tau 3 tāi lóng kóng Tâi-oân-ōe. Jī siá kah án-ne mài kóng góa tha̍k bô, liân goán a-kong a-má to bē hiáu kóng ōe--a!”

Ōe kap Jī

Ōe-thâu liū kah chiah tn̂g, tàu-té beh kóng Tâi-gí ū jī--bô? Heⁿh, tán góa lâi soeh hun-bêng!

Tāi-seng, seng lâi kā ōe-gí kiau bûn-jī chit 2 hāng phín hō͘ i bêng. Ōe-gí tio̍h-sī lán lâng chhùi hoat-siaⁿ só͘ kóng ê ōe. Bûn-jī chiū-sī lán lâng kì-lio̍k tāi-chì só͘ siá ê kì-hō. Ah ōe-gí kiau bûn-jī ū siáⁿ-mih tī-tāi--le? Siāng kan-tan kóng, bûn-jī tio̍h sī beh kā lâng só͘ kóng ê ōe iōng kì-hō chiâu siá--lo̍h-lâi. Pháng sī iàu-kín tāi, khó-pí kóng seng-lí lâi-óng ê khè-iok, a̍h-sī sîn-bêng chhin-sin thoân-ta̍t ê kài-bēng, he̍k-chiá kok-ông kong-pò͘ ê lu̍t-hoat, téng-téng.

Hó--a. Lán chit-má chai-iáⁿ ōe-gí kap bûn-jī ê cheng-chha koh ū koan-hē. Sòa-lo̍h-lâi kóng, Tâi-gí ê “jī”. Lūn-chin, Tâi-oân-ōe siá-chò jī ū 2 ê hē-thóng. Tē-1, Lô-má-jī, tio̍h sī lín chiàng-sî tha̍k--tio̍h, góa siá tiàm chia ê ABC. Tē-2, tio̍h-sī Hàn-jī(漢字), iā thang kā i hō-chò sì-kak-jī, 1 jī 1jī sì-kak sì-kak, ē-tit-thang khǹg teh pêⁿ tōa ê keh-á lâi-té. Pâi-lia̍t iā chin chū-iû, beh tùi chiàⁿ-pêng siá tùi tò-pêng, a̍h-sī tian-tó-péng lóng ē-tàng.

Lô-má-jī

Lô-má-jī thang kóng sī choân-sè-kài siāng phó͘-ki̍p ê bûn-jī hē-thóng. Thiⁿ-kha-ē bô lâng m̄ bat iā-kú-káⁿ! It--lâi, tùi 16-sè-kí phah-khí, sûi Au-chiu-lâng chē chûn kàu choân sè-kài. Kàu kah chit-chūn, Jī--lâi, Eng-gí koh sī hiān-chú-sî sè-kài thong-hêng ê gí-giân, i tio̍h sī iōng Lô-má-jī lâi kì-lio̍k. Ah Tâi-oân-ōe iōng Lô-má-jī lâi siá sī tùi tang-sî khí-kó͘? Koh sī tùi tó-ūi lâi ê neh? Ū chē chē Se-iûⁿ-lâng lâi kàu Tâi-oân chò seng-lí kap thoân Ki-tok ê sìn-gióng. Tī teh 1870-nî, thoân-káu-sū Má-ngá-kok(James Laidlaw Maxwell) lâi kàu Tá-káu, kà chāi-tē kóng Tâi-gí ê lâng siá Pe̍h-ōe-jī, beh ài in tha̍k ē-hiáu Sèng-keng ê tō-lí. Che thang kóng sī iōng Lô-má-jī siá Tâi-oân-ōe ê goân-thâu. Chit ê chiâu-pī ê Tâi-bûn su-siá hē-thóng, Pe̍h-ōe-jī, mā thang hō-chò Kàu-hōe Lô-má-jī, sī tùi Lâm-iûⁿ lâi ê. Mâ-la̍k-kah(Ｍalacca), tī Má-lâi-poàn-tó(Malay Peninsula), kòe hái-kiap tio̍h ē kàu Su-ma-ta̍h-la̍h(Sumatra), in hia bô sêng Tāi-chheng-kok kā mn̂g-thang só ân-ân, bô beh hō͘ Se-iûⁿ-lâng --ji̍p-lâi. Sò͘-pái khah-chá ū thoân-káu-sū tiàm hia thoân-kàu. Hit-jiah ū Hok-kiàn-lâng kàu hia seng-oa̍h a̍h-sī chò seng-lí. 1820-nî-tâi thoân-káu-sū Be̍h-to-su(Walter Henry Medhurst) iōng Lô-má-jī kā in kóng ê Hok-kiàn-ōe kì--lo̍h-lâi. 1840-nî-tāi teh Ē-mn̂g(Amoy) thoân-kàu ê Tá-má-jī(John Van Nest Talmage) koh kā Pe̍h-ōe-jī àn Ē-mn̂g ê khiuⁿ-kháu lâi kái-liông. Tâi-oân-ōe kiau Ē-mn̂g-ōe ē thong, bat tiàm Ē-mn̂g hùn-liān ê Má-ngá-kok, chiū the̍h Pe̍h-ōe-jī lâi kì Tâi-gí--lo͘h! Āu--lâi, teh Tâi-oân ê bo̍k-su, phì-lūn-kóng Tām-chúi ê Má-kai kà lâng tha̍k-siá Pe̍h-ōe-jī, hō͘ lâng thang iōng pē-bú-ōe jīn-bat Siōng-tè. Hú-siâⁿ ê Pa-khek-lé tī 1885-nî kō͘ Tâi-gí Pe̍h-ōe-jī lâi khan pò-chóa, tio̍h-sī Tâi-oân Hú-siâⁿ Kàu-hōe-pò, sī lán Tâi-oân thâu 1 ê pò-chóa. Liáu-āu, I koh poah-kang kā Sèng-keng têng e̍k-chó Tâi-oân-ōe. Bóe-chhiú, koh ū Kam Ûi-lîm tī 1913-nî chhut 1 phō Tâi-gí jī-tián, Lô-má-jī kiau Hàn-jī 1 jī 1jī tùi-èng, chiū-sī chit-má teh kóng ê Kām-jī-tián.

Hàn-jī

Hàn-jī sī Hàn-bûn ê té-tì. Beh tī Chheng-kok chò-koaⁿ tio̍h-ài khì Hàn-o̍h-á tòe sian-siⁿ o̍h Hàn-jī siá Hàn-bûn, chiah ū châi-tiāu khì khó-chhì. Só͘-pái Tâi-oân chi̍t-kóa tha̍k-chheh-lâng ē-tit-thang iōng Hàn-jī lâi siá Tâi-gí. M̄-koh bô kóng chin ha̍h-su, ná-chhiūⁿ gín-á-lâng ngē beh chhēng tōa-lâng-saⁿ. M̄ sī kap Ji̍t-bûn kāng-khoán ū hùn-tho̍k(訓読み) Hàn-jī, bô tio̍h-sī khioh kāng-im óa-im ê sì-kak-jī lâi tàu, ū jī bóng ēng. Koa-á-chheh thang kóng sī Tâi-gí Hàn-jī it-lia̍p-it ê sêng-kó. Chêng Chheng-kok kàu Ji̍t-pún sî-tāi, koa-á-sian iōng Tâi-gí Hàn-jī kā in chò ê liām-koa siá-chò koa-á-chheh chhut-pán. Tê-ba̍k put-chí-á hong-hù, tî-liáu khǹg-sè, iā ū chhiò-khoe, chū-iû loân-ài, koh ū kì chhut-gōa khòaⁿ tián-lám ê sim-sek-tāi. Gí-giân-ha̍k-ka Ông Io̍k-tek phok-sū siu-chông chin chē bô kāng-khoán ê koa-á-chheh, chū sè-hàn hâm a-hiaⁿ pí-phēng siáng siu-tio̍h ê koa-á-chheh khah te̍k-pia̍t, kàu tōa-hàn liām koa-á koh ka-tī siá koa-á, thang-kóng sī kui-sì-lâng ê gī-niū.

Ū Jī Bô Lâng Chai?

Kóng kàu chia lâi, tāi-ke jīn-bat lán Tâi-gí m̄ nā ū jī, Lô-má-jī Hàn-jī to ū hoat-tō͘ kì. 2 khoán bûn-jī koh lóng ū chhiau-kòe 150 tang ê le̍k-sú. Thái ē hán-tit ū lâng chai-iáⁿ “Tâi-gí ū jī” leh? Ōe nā beh kóng thàu-ki, ba̍k-sái sī póe bē lī…

Tāi-chheng-kok

Lán kóng Tāi-chheng kám ū kā Tâi-oân khǹg chāi gán-lāi? Thó͘-siūⁿ mā chai, bô! In ko͘-put-jī-saⁿ-chiong chiah phài-peng kā Kok-sèng-iâ ê hō͘-sû kóaⁿ lî-khui Tâi-oân. Hit-chūn ê lâng mái kóng bat-jī, liân chia̍h-chhēng to choân būn-tê. Lô-hàn-kha chi̍t-ē bô tú-hó, bián oan-ke sio-phah, kan-taⁿ iau--sí kôaⁿ--sí tio̍h sûi piàn-chó lō͘-pông-si. 1850-nî-tāi Chheng-kok liân-sòa 2 kái chiàn su Eng Hoat, bô ta-ôa khai-hòng Se-iûⁿ-lâng lâi Tâi-oân. Se-iûⁿ-lâng m̄-nā lâi thoân Ki-tok kiù-chú, koh tòa-lâi seng-lí, i-liâu kap ōe-seng, iáu hō͘ lâng thang bat-jī o̍h tì-sek.

Ji̍t-pún Tè-kok

Sī kóng m̄ sī ta̍k ji̍t sī hó ji̍t, ta̍k nî sī hó nî. 1895-nî Chheng-kok kiau Ji̍t-pún Tè-kok sio-chiàn, koh 1 pái su-khì, chū-án-ne kā Tâi-oân kap Phêⁿ-ô͘ koah hō͘ Ji̍t-pún chò pôe-siông. Lâi kàu Tâi-oân ê Ji̍t-pún-lâng, beh khiú Tâi-oân ê thâu-lâng chò bêng-iú, iā tio̍h-sī Chheng-kok sî-tāi ê tha̍k-chheh-lâng. In chhōe tio̍h 1 ê sio-siâng ê só͘-chāi, 2 pêng lóng ē-hiáu Hàn-jī! Lô-má-jī bē-su tn̄g-tio̍h āu-chek, bô lâng thiàⁿ, kan-taⁿ ē-sái ka-tī phah-piàⁿ. Kàu-hōe lia̍h-gōa, thang kóng sī bô siáⁿ-mih lâng chai-iáⁿ. Pe̍h-ōe-jī ū thâu 1 hūn pò-chóa, ū tē-1-phiⁿ sió-soat, koh hō͘ lâng kóng siáⁿ to thang siá--chhut-lâi. Soah tī 1920-nî-tāi Tâi-oân-ōe-bûn Lūn-chiàn liân 1 ê kha-jiah to bô.

Tiong-hôa Bîn-kok

Bóe-chhiú, 2-chiàn Ji̍t-pún Tè-kok tōa-pāi, Tâi-oân kap Phêⁿ-ô͘ àn Bêng-kun ê ì-sù, hō͘ Tiong-hôa Bîn-kok chiap-siu--khì. Bô gōa-kú, Tiong-hôa Bîn-kok ê Kok-bîn-tóng chiàn-su Tiong-kok Kiōng-sán-tóng, kui-ê soan lâi Tâi-oân tô-lān. Lîm-sî keh-mê soah ti̍t-chiap tòa--lo̍h-lâi, beh kóaⁿ koh kóaⁿ bē cháu! Bô pún-téng ê Kok-á-bîn-tóng, “hoán-kong tāi-lio̍k” bē sêng, chū-án-ne se̍h-thâu beh lâi kà-sī Tâi-oân-lâng chò Tiong-kok-lâng. Chhui-tōng “kok-gí chèng-chhek”, kā Tâi-oân chāi-lâi ê ōe-gí lóng ah-lo̍h-té. Khì ha̍k-hāu kóng pē-bú-ōe koh ài hoa̍t-chîⁿ kòa káu-pâi. Ū-kàu bú-jio̍k lâng! Chiū án-ne, bián kóng beh siá Tâi-bûn, hâm kóng Tâi-oân-ōe to hông kìm-chí. Koh khah chhám ê sī, 1969-nî Bîn-kok chèng-hú tha̍k bô Tâi-gí Pe̍h-ōe-jī, kiaⁿ siá Hàn-gí Pheng-im ê A-kiong ē bih tī hin, kui-khì kìm-chí kàu-hōe koh siá Pe̍h-ōe-jī. Kō͘ Pe̍h-ōe-jī chhut-pán 85 nî ê Kàu-hōe-pò, kan-taⁿ thang ōaⁿ lâi siá Tiong-bûn. Chêng 1870-nî Má-ngá-kok lâi Tá-káu kà lâng Pe̍h-ōe-jī, tú-á-hó 100 nî, mā teh chia tn̄g--khì.

Tâi-gí Hàn-jī kāng-khoán bô oa̍h-lō͘. Kok-gí chèng-chhek, put-tàn ài lâng tha̍k-siá kok-gí-bûn, iáu-koh siūⁿ khang siūⁿ phāng beh ài lâng bán chi̍h, hìⁿ-sak bó-gí. Chhan-chhiūⁿ 1950-nî-tāi, Tâi-gí-phìⁿ tn̄g heng. Bîn-kok chèng-hú soah khia-khang phah Tâi-gí-phìⁿ ê kong-si, tì-sú Tâi-gí tiān-iáⁿ bô thang iōng chhái-sek ê té-phìⁿ. Koh khah khok-hêng ê, ta̍k ji̍t tiān-sī thang hòng-sàng Tâi-gí ê sî-kan koh ū chè-hān. 1949-nî chêng-āu tùi Tiong-kok lâi ê ián-gē jîn-sū, pn̄g Kok-bîn-tóng ê hok-khì, m̄-nā thang ū chîⁿ thang bé kùi-som-som ê té-phìⁿ phah chhái-sek ê Kok-gí-phìⁿ, kóng kok-gí ê tiān-sī-tâi chiat-bo̍k koh bô hān-sî. Kok-gí hí-chhut lāi-té chi̍t-kóa chām-thâu sui-bóng ē chhut-hiān Tâi-oân-ōe, m̄-koh kóng Tâi-gí ê kioh-siàu tiāⁿ-tio̍h m̄ sī hó-lâng, tian-tó sī bô lō͘-iōng, bô khai-hòa, bô tō-tek, bô chîⁿ ê pháiⁿ-lâng. Án-ne-seⁿ, mài-kóng tī ha̍k-hāu kám ū chèng-sek ê Tâi-gí-khò kà lâng thiaⁿ kóng tha̍k siá, sī khui-chhùi kóng Tâi-gí tio̍h chin hō͘ lâng kiàn-siàu, kam-goān kóng kok-gí, Tiong-kok-ōe, chò ū châi-chêng, ū bûn-bêng, ū jîn-phín koh ū chîⁿ ê hó-lâng. Kok-bîn-tóng hōaⁿ-thâu ê Bîn-kok chèng-hú chhui-sak kok-gí chèng-chhek tōa sêng-kong. Kàu-kah chit-chūn, ē-hiáng kóng Tâi-oân-ōe ê lâng ná lâi ná kiám. Beh siá Hàn-jī koat-tēng sī teh siá Tiong-bûn, koh ē chhiò lâng siá he m̄ sī Tiong-kok-ōe ê Hàn-jī bô chúi-chún. Koa-á-chheh sî-tāi ê Tâi-gí Hàn-jī tio̍h bô lâng chai lo͘h.

O͘-àm--ni̍h, Iáu Ū Kng!

Sian-chìn Tēⁿ Liông-kng sian-siⁿ, ū 1 táu khì Ha-óa-ī chhōe in a-hiaⁿ, gí-giân-ha̍k-ka Tēⁿ Liông-úi kàu-siū. Teh hia bô tiuⁿ-tî tha̍k-tio̍h Tâi-bûn pò-chóa, án-ne hoat-kiàn Tâi-gí ū jī. Āu-lâi Tēⁿ Liông-kng sian-siⁿ khì kàu Bí-kok Lo̍k-san-ki hoat-tián chò seng-lí, mā hâm kâng-hiong tàu-tīn o̍h Tâi-bûn. Ū 1 ê teh gia̍p-kài pêng-iú thè tāi-ke chhòng 1 tâi ē-sái phah Tâi-gí Pe̍h-ōe-jī ê DOS tiān-náu—TW01. Chū-án-ne, in m̄-nā chò-hóe tha̍k, koh kho̍k-kho̍k siá bûn-chiuⁿ. Tēⁿ sian-siⁿ siūⁿ-kóng put-jû lâi chhòng Tâi-bûn cha̍p-chì, kā iú-chì siá ê bûn-chiuⁿ khioh chò-hóe khan--chhut-lâi, hō͘ koh khah chē lâng lâi tha̍k, ū chhù-bī ê lâng mā thang tâu-kó. 1991-nî, Tâi-bûn Thong-sìn tio̍h lâi chhut-sì! Kàu chín, Tâi-bûn Thong-sìn iáu koh ū teh chhut-khan, kin-nî 35 hòe--ah. Chit-má Tá-káu ê Ko-hiông Bûn-ha̍k-koán ū Tâi-oân Bûn-ha̍k-cheh tián-lám, khèng-chiok Tâi-bûn Thong-sìn 35 chiu-nî.

Siá kah lò-lò-tn̂g, tio̍h-sī beh hō͘ tāi-ke chai-iáⁿ Tâi-gí ū jī. Jî-chhiáⁿ keng-kòe chiah-ê hong-hong-ú-ú, Tâi-bûn goân-chāi! Lán chò-hóe kā Tâi-oân-ōe khioh--tńg-lâi, tàu-tīn kóng Tâi-gí, siá Tâi-bûn, hó--bô?

---